1- امتیازها و پاسخ‌هایی که ماه‌های آینده ج. ا. به مردم خاهد داد نه تنها کمکی به حل بحران نخاهند کرد، بلکه بر دامنه‌ها و عمق بحران خاهند افزود. امتیازهایی که از روی ناچاری داده شوند، بیش‌تر ضعف و سستی تلقی خاهند شد تا همراهی با دمکراسی‌خاهان و یا مصامحه با مخالفان. هر امتیازی قدمی به سمت سقوط خاهد بود.

2- مرتضی مردیها، در مقاله‌های ” نقد آزادی” و “نقد مشروطه” از کتاب‌ِ “در دفاع از سیاست: لیبرال دمکراسی مقتدر”، که خواندن‌اش این روزها ضروری ست، به تفصیل توضیح می‌دهد که «آزادی‌‌ِ بیان، در عین ضرورت و فایدت، فاز صفر است، یعنی نبودن آن مشکل‌آفرین است و بودن آن، چندان که معمولا هنگام گرفتاری در فضاهای بسته گمان می‌رود، مشکل‌گشا نیست»، «آزادی‌خواهی بعنی قدرت‌خواهی و اگر برای کثیری از خلق به سهم بیشینه‌ای از نان و شراب و شاهد و … ترجمه نشود، ناخوانا و بی‌معنی است.» «اشکال عمده‌ی کار هم در مشروطه و هم در سال‌های 32-1320 و نیز در انقلاب 57، در این بود که مخالفان‌‌ِ صاحب نفوذ به جای قانون، مالکیت، امنیت و تساهل، بر آزادی پای فشردند. خواستند نظم جدیدی بر پایه آزادی تعیین کنند نه این که از نظمی به نظم برتر جهت‌گیری کنند»، «در طول نقاط عطف سیاسی سده‌ی گذشته، اگر نیاز اصلی جامعه را در آزادی خلاصه نکرده بودیم و اگر جمهوری را قالب منحصر آزادی نگرفته بودیم، یعنی اگر توسعه را مهم‌تر از آزادی انگاشته و آزادی را در قالب مشروطه کافی دانسته بودیم… [اکنون] به احتمال زیاد در وضع بهتری می‌بودیم.»

3- مردم لهستان دو سال پس از فروپاشی نطام کمونیستی، بار‌‌ِ دیگر این بار در انتخاباتی آزاد کمونیست‌ها را برگزیدند. لذا تشکیل دولت لیبرال دمکرات لزوما و قطعا از دل انتخابات آزاد در هر شرایطی و در هر جامعه‌ای رخ نخاهد داد و حامیان چنین دولتی باید بیش از آن‌که به تلاش روشنفکران در بسط و شرح فواید آزادی‌های سیاسی امید ببندند، پیگیری توزیع مفاهیمی از زندگی لیبرال شوند که مردم و جامعه مربوط است و باید توسط آنان رعایت شود.

4- سبزپوشان تهرانی در آزاد‌ترین دوره‌ی انتخاباتی پس از انقلاب –بعد از انتخابات مجلس‌ِ اول- حاضر به مشارکت نشدند و درصدی تک رقمی از تهرانیان، شورایی انتخاب کردند که از دورن‌اش احمدی‌نژاد بیرون آمد. جامعه‌ی ایرانی در انتخاباتی سالم‌تر از نمونه‌ی اخیر و در فضایی آزادتر، حاضر به گزینش سیاسی‌ نشد و – امیدوارانه- احمدی‌نژاد را برگزیرد. هر چند قبلا نوشته‌ام که رای احمدی‌نژاد در همین دوره‌ی اخیر را نیز کمتر از چهل درصد نمی‌دانم. با چنین سابقه‌ای از انتخاب سیاسی، چه تضمینی به انتخاب پس از ج. ا. خاهد بود؟ البته بدیهی است که این‌جا انتخاب مطلوب تشکیل دولت مقدر لیبرال دمکرات است نه صرف برگزاری چیزی شبیه یک همه‌پرسی آزاد یا نوعی از نظام غیر دمکرات یا دولت غیرلیبرال ِ کارآمد.

5- بیان دیگر ِ آن‌چه در بند‌های یک تا سه آمد این است که از سویی آزادی بیان لزوما منجر به تشکیل دولتی که به آزادی احترام بگذارد نخاهد شد. از طرف دیگر آزادی به معنای آزادی بیان محبوب و مطلوب اکثریت مردم نیست چون جز لوازم ضروری زندگی‌شان نیست. البته آزادی پوشش و انتخاب سبک زندگی – تلویحُن آزادی اجتماعی- خاسته بخش مهمی از جامعه‌ی متوسط و برخوردار است که در سایه دولتی غیردمکرات و اما لیبرال هم قابل تامین است. لذا تبلیغ مدرن/دمکراسی شدن حکومت از راه تبلیغ دستیابی به آزادی بیان هم ضریب نفوذ کم‌تری خاهد داشت و هم موجب سرخوردگی بیش‌تر خواهد شد. همچنین طبیعتُن بر موفقیت هر حرکتی برای تغییر وضع موجود موثر خاهد بود. به سلیقه‌ی تاریخی جامعه نیز – دست کم- در شرایط فعلی نمی‌توان امید بست. امکان جذب آرا در آزادترین شرایط به سمت دورترین نظر به دمکراسی وجود دارد. هر جند اکثریت محتمل حامی ج.‌ ا. را که در عرصه سیاسی پس از فروپاشی شکل خاهد گرفت، نباید از نظر دور بماند.

6- کوتاه‌ترین و خلاصه‌ترین سخن این‌ که روند فعلی اگر در نتیجه‌ی تشدید خشونت یا هر عامل دیگری به چیزی غیر از “جا به جایی مسالمت‌آمیز حاکمان به نفع دمکراسی‌خاهان” یا “تغییر شکل حاکمیت مستقر به نمونه‌ی قابل تحملی از دمکراسی” بی‌انجامد، به احتمال زیاد نتیجه‌ا‌ی بهتر از وضع فعلی به بار نخاهد آورد و فروپاشی، یقینُن سال‌های سختی برای طبقه متوسط، بخش خصوصی و مردم عادی خاهد ساخت.

7- اما… “اما”ی بزرگی وجود دارد: روشنفکر ایرانی – که با تسامح بسیار چنین می‌نامم‌شان- به سبک همه‌ی سال‌های اخیرش کمی دیر از خواب بیدار شده و این بار نیز به شکل کاریکاتورگونه‌ای نابه‌جا و بی‌موقع می‌خاهد نقش‌اش را بازی کند. یقینُن گستره‌ی عظیمی از تاریخ ِ چند نسل، فرصت روشنفکران برای تکوین و بسط آرای‌شان نیست و زمانی خاهد رسید که مسیری اجتناب‌ناپذیر از سوی حکومت یا حتی مردم، تحمیل خاهد شد. این همان نقطه‌ای است که به سمت‌اش رانده می‌شویم.

8- “مردیها” تاکید می‌کند که لزوما حرکت از مبدا آزادی به نظمی جدید منتج نمی‌شود و باید نظمی را جای نظم موجود نشاند و اما کمی بعد خودش می‌نویسد: «بغرنجی مساله در این است که زمانی به سمت حداقل‌خواهی‌ ِ محافظه کارانه چرخش کرده‌ایم که هر نوع اراده‌ی اصلاح، به نحوی غریب و استثنایی طرد می‌شود و مصداق این ضرب‌المثل عامیانه‌ شده‌ایم که وقتی می‌توانستیم، ندانستیم و اینک که میِدانیم نمی‌توانیم. گویی این بار نه روشنفکران که نقطه مقابل آن‌ها ست که به هزار زبان می‌کوشد به ما بفهماند که این بار، واقعا، تحول فقط از مبدا آزادی به مقصد نظم دلخواه متصور است.» اگر سی سال پیش راه دمکراسی را با فولکس بازرگان بهتر از بولدوزر دانشجویان چپ، می‌شد طی کرد، اگر با چهره‌ي خندان خاتمی و کسب آرای انتخابات شوراهای 77 و مجلس 78 می‌شد امیدی به اصلاح داشت، امروز ج. ا. خود اصرار دارد راه را نشان‌مان بدهد. حال چه با ذائقه‌مان بسازد یا تهوع‌آور باشد!

1. جلوگیری در برنگشتن فضا به دوران رخوت و رکود قبل از خرداد 88- که تقریبا از انتخابات دور دوم شورای شهر شروع شد- و نداوم میل و اشتیاق به پیگری مطالبات سیاسی
2. زنده‌ نگاه‌داشتن فضای سیاسی و رسانه‌ای که منجر به تولید مفاهیم، گفتمان و محتوی غنی‌تر خواهدشد،
3. تسریع و تعمیق‌ِ توزیع اطلاعات و آگاهی‌
4. عیان شدن ویژگی‌ها و ابعاد نهان ساختار سیاسی حاکم
5. قطبی شدن میدان سیاست‌ورزی و الزام همگی به تعیین موقعیت

شاید بتوان به موارد بالا خطوط دیگری هم اضافه کرد اما قطعَن تعیین سرنوشت نظام سیاسی حاکم و تغییر ماهیت و مبنای روش‌های برخورد با مطالبات دمکراسی‌خاهانه جز آن نخاهند بود.

مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده و بازیگر سرنوشت ساز نقش نیروهای خارجی است. این اعتراضات در جلوگیری از بازگشت اوضاع به دوران خمودگی و یاس حرکت‌های آزادی/دمکراسی‌خاهانه و زنده‌نگاه‌داشتن فضای سیاسی و رسانه‌ای موثر است. اما سرنوشت جای دیگر رقم خاهد خورد. و آن جایی است که هزینه‌های گران‌تری پرداخت شود. در ماه‌های گذشته فشارها دیپلماتیک و ایستادگی متحد، یکپارچه و قاطع اتحادیه اروپا منجر به آزادی تبعه‌های اروپایی شد. در ادامه نیز نقش نیروی خارجی است که ممکن هر تغییری – عقب نشینی‌های عجیب تا حد قربانی شدن الفنون و یا تغییراتی وسیع‌تر – را منجر شود.

نقش مهم و موثر چگونگی برخورد جامعه جهانی و چنان‌که گفتم رویکرد تعیین‌کننده آمریکا، به خوبی توسط سران جمهوری اسلامی درک شده‌است. ملاقات امروز نماینگان کشورهای 5 + 1 با ایران و دیدار جلیلی با برنز و نیز گفتگوهای متکی، نشان داد که جمهوری اسلامی با دیگر به نیکی از ابزار دیپلماتیک خود در حال بهره‌برداری است و نیز در شرایط سخت داخلی ناشی از حوادث انتخابات، از تاثیر تعیین‌کننده‌ی آمریکا در تعیین سرنوشت آگاه است.

چه زمان در میان مخافان و اپوزسیون رشد‌نیافته، درک شرایط جدید سیاست‌گذاری دولت‌ها و چگونگی تحلیل بازی‌های دیپلماتیک و احیانن تدبیر‌اندیشی و مقابله‌ با آن‌ها، ممکن شود معلوم نیست. اما تا آن زمان قطعا ساده‌دلانی مشغول یادداشت‌برداری از تاکتیک‌های حماقت‌باری هستند که آن‌ها را به دنبال تلفن‌های سکه‌ای-برای کلافه‌کردن ماموران-، برنج محسن –برای نخریدن- و جنبش اتو‌ها می فرستند.

×××

نقدی بر این نوشته از این‌جا:

اشکان:

شما تغییر رفتار و ساختار در گفتمان سیاسی را امری غیر-دترمینیستی میدانید. مسئله اینست که این بیداری اجتماعی (آنطور که علاقه دارم آنرا بنامم) شکل یافته و در یک لانگ-ران این بیداری اجتماعی مسیر حرکت تاریخ را رقم خواهد زد. از این رو مناسبات دیپلماتیک نقشی جزئی (هرچند به هر حال تاثیرگذار) در روند گذار به دموکراسی بازی میکنند. واقعیت اینست که به همین دلیل نمیتوان جنبش اتو و امثالهم را تاکتیک حماقت-بار نامید. اما در کوتاه مدت هم صحبت شما جای نقد دارد. چه این جنبش در کلیت جنبشی غیر-متشکل است که حول مسائلی بسیار ساده از جمله آزادی‌های مدنی شکل گرفته. این جنبش بدون اینکه رهبری (به هر نوع و مفهوم آن) چه به لحاظ ساختار سیاسی و چه به لحاظ اعتقادی داشته باشد از موجودیت خود دفاع خواهد کرد. توجه میکنید که دفاع خواهد کرد و نه اینکه بگویم باید دفاع کنیم. این سیستم به صورت طبیعی آموخته چطور باید از موجودیتش دفاع کند و از این رو تاکتیکهای حماقت-بار ظاهرا تنها مسیر صحیحی است که جنبش آنها را دنبال میکند. هرگونه نسخه-پیچی برای این جنبش به خطاست. نهایتا شما میتوانید در این بیداری اجتماعی سهیم باشید، به هر نحوی که میخواهید و میتوانید. بعلاوه این اهرم فشار در جهت گذار به دموکراسی که شما از آن نام میبرید (به طور مشخص فشار جامعه‌ی بین‌المللی)، بازی‌های سیاسی و تکنوکراتهایی که این سیاست‌ها را پیش میبرند خود آلوده به فاسد ترین نوع لیبرالیسم هستند که به این ترتیب لزوما این گفتمان مطالبات شما را پیگیر نخواهد بود و در این میان شما هم ابزاری برای اعمال قدرت ندارید. گفتمانی که شما از آن به عنوان پلی برای رسیدن به ساختی دموکراتیک یاد میکنید چیزی نیست به جز روابط بورژوا-کمپرادوری میان ساخت قدرت کنونی (که ممکن است به دنبال منافع اقتصادی هم باشد) و سرمایه-دارانی است که هدف نهایی آنها مشخص است. به نظر من دید شما به ابزارهای دیپلماتیک مبلغی خوشبینانه و رمانتیک است. اگر امیدی هم باشد باید آنرا در بیداری گسترده اجتماعی جست و نقش ابزارهای دیپلماتیک هم در تاثیر آنها بر همین بیداری اجتماعی است که اهمیت پیدا میکند -

در رویارویی‌ و نبرد با چالش‌ها اغلب [تلاش برایِ] تحلیل – و حتی تماشای – دقیق و واقع‌بینانه‌ی اوضاع بیشتر از نصف‌ِ راهِ عملی برای مقابله و تغییر شرایط است.

1. واکنش‌های حاکمیت و روند برخوردها نشان می‌دهد که این‌بار به مرور گذشت زمان اگر از عطش و توان مردم مخالف و معترض کم شده باشد، از میل و رغبت حکومت برای اعمال قدرت و استفاده از روش‌های سخت و قاطعانه چیزی کم نشده است. عملن نه تنها تلاش واضحی برای تلطیف فضا نشده بلکه حلقه‌ مقربان هر لحظه تنگ‌تر شده و هیچ‌چیز جلودار نیست. درک صحیح حکومت از توقف‌ناپذیری هر پیشروی‌ِ روند‌های دمکراسی شدن، دریافت درست جنس اعتراضات اخیر توسط حاکمان منجر به ادامه سرکوب‌ها شده است. جمهوری اسلامی به درستی معنای متفاوت اعتراضات پس از انتخابات را فهمیده است. اعتراضات وسیع به انتخابات ریاست جمهوری دهم پایگاه‌اش در میان مردم قشر متوسط، تحصیل‌کرده و برخورداری واقع شده که توان مناسب تکثیر و انسجام، قابلیت کارایی برای توزیع اطلاعات و به کارگیری رسانه‌های موجود دارند. این مهم‌ترین تفاوت‌های اعتراض‌هایی است که در سه ماه گذشته با تمام تهدید‌ها و اعمال خشونت‌ها، آرام نشده است. جمهوری اسلامی به درستی این جنس متفاوت را فهمیده و به عواقب هر گامی که به پس خاهد گذاشت آگاه است.
2. بنای شکافی که در مناظره احمدی‌نژاد و موسوی گذاشته شد، فضای سیاسی کشور را به کلی دگرگون ساخت. بسیاری بر اساس همین تحلیل و با این استدلال که شکل گیری فضای سیاسی درون نظام بعد از مناظره احمدی‌نژاد دیگر با حضور او میسر نیست بر وجود تصمیمی قطعی بر گزینش موسوی اعتقاد داشتند. بر همین اساس هم‌اکنون مهم‌ترین بروز تحلیلی که نظام برای انتخابات دهم داشت را باید از مناظره احمد‌نژاد و موسوی دانست. چنین تغییر سریع و شدیدی[!] در استراتژی جمهوری اسلامی، نخواهد گذاشت که آتش اعتراض‌های معترضان به آسانی خاموش شود.
3. راهبرد کروبی استفاده از ابزارهایی است که توان ایجاد موج‌های تبلیغاتی وسیع دارند. تلاش حکومت در قالب توقیف دفتر کار و دستگیری نزدیکان کروبی و گزارش‌های توجیه‌گر و گاه مضحک تلویزیون – در حدِ کمدی دوخت و دوز مقعد- اگر در راستای اهداف کروبی به رسوایی بیشتر منجر نشده باشد، کمکی هم به کسب اعتبار و مشروعیت نکرده است. استراتژی افشاگری و نیز در معرض برخورد قراردادن خود از سوی کروبی با افزایش هزینه‌های فرونشاندن شعله‌های اعتراضات خاهد انجامید. در ادامه این تحلیل که: اگر قرار است در نهایت شورش‌ها و اعتراض‌های اخیر زمانی خاموش و سرکوب شوند – که چنین قصدی با تمام قوا وجود دارد و اراده‌ای هم برای تلطیف اوضاع یا دست کم کاهش شتاب و شدت برخوردها نیست- به جای آن‌که اجازه داده شود با یک سخنرانی یا چند نمایش روند سرکوب به نتیجه برسد باید هزینه‌های این برخورد را تا جایی که ممکن است افزایش داد- حتی به قیمت فراهم آوردن زمینه‌های بازداشت یکی از دو کاندیدای اصلاح‌طلب-

1. قبل از هر چیز مجبورم بار دیگر نظر کسانی که جمهوری اسلامی را نظامی ضعیف، صلب، ناآشنا با بازی‌های دیپلماتیک و ناشی در استفاده از ابزار‌های آن و نیز مشابه و هم‌سرنوشت طالبان و صدام می‌دانند، سطحی و عوامانه بنامم و تقبیح‌‌شان کنم و از افتادن در دام چنین ساده‌اندیشانِ بی‌بهره از حداقل ذکاوت و شعور در تماشا و تحلیل اوضاع سیاسی و اجتماعی و خطر تکثیرشان در پهنه‌ی خالی‌شده‌ی سخنگویان سیاسی و رسانه‌ای هشدار دهم.
2. احمدی‌نژاد به‌ترین رئیس ِ جمهوری اسلامی است و کارنامه‌ی چهارساله‌اش در تلاش‌صادقانه برای تحکیم و تثبیت حکومت اسلامی قابل قبول بوده است. دست‌آورد‌های‌ حاکمیت اسلامی از جنس احمدی‌نژاد، در راستای اهداف کوتاه‌مدت نظام و تثبیت واقعیت جمهوری اسلامی به عنوان یک حکومت مستقر و قطعیت‌یافته، بسیار موثر و راه‌گشا بوده است. احمدی‌نژاد مبانی فکری جمهوری اسلامی –قرائت حاکم- را به بهترین شکلی هم‌ نمایندگی‌ می‌کند و هم به ظهور و اجرا می‌رساند. از این لحاظ قبای ریاست بر جمهوری اسلامی حقیقتَن برازنده‌ی ِ اوست.
3. لطفاً شرایط فعلی و آینده را بر این اساس تحلیل کنید: احمدی‌نژاد بدون تردید بیش از شصت ‌درصد آرای روستاییان و در مجموع دست‌ِکم چهل درصد آرای کشور را به دست آورده‌است. توزیع آرای‌ احمدی‌نژاد بیشتر آرای مردم کم ‌درآمد/کم ‌سوادی را که برخورداری کم‌تری از امکانات/آگاهی‌های سیاسی/اقتصادی/فرهنگی دارند شامل می‌شود. یادآوری می‌کنم که رای موسوی بیش از چهل و پنج درصد نیست و آرای کروبی زیر یک میلیون‌ است. موسوی با کسب آرای طبقات برخوردار – اقتصادی/فرهنگی- به سختی و در رقابتی لب‌مرز، انتخابات را به دور دوم می‌کشاند. هر چند پیروز انتخابات در دور دوم به احتمال بسیار زیاد موسوی بود اما تنها احمدی‌نژاد  بخت برد در دور نخست را داشت. نباید از روبروشدن با این واقعیت دوری کرد. بلکه کاویدن‌اش حتی امید‌های زیادی برمی‌انگیزد.
4. جمهوری اسلامی به درستی دریافته‌است که بنا به ماهیت‌ ساختارش و نیز طبیعت اصلاحات ِ دمکراتیک، دمکراسی شدن کمکی به بقا و دوام‌اش نخاهد نمود. فرآیند‌های دمکراسی‌شدن را سر باز ایستادن نیست. هر قدمی که در مقابل لیبرال دمکراسی عقب‌گذاشته‌ و هر سدی که شکسته شود، سنگر‌های زیادی پس از آن ویران و عقب‌نشست‌های وسیعی صورت‌خاهد گرفت. باز کردن فضای آزادی‌های اجتماعی/فرهنگی و گشودن عرصه برای حضور احزاب و رسانه‌های دگر‌اندیش نه‌تنها آن‌طور که حامیان اصلاح‌طلب ِ دلسوز ِ نظام اسلامی سال‌هاست برای‌اش تبلیغ می‌کنند کمکی به تثبیت و تحکیم جمهوری اسلامی نخواهد نمود، که زمینه‌های تزلزل مبانی مشروعیت‌بخش نظام را فراهم خواهد کرد. حاکمان جمهوری اسلامی با درک صحیح این حقیقت و نادیده‌گرفتن دلسوزی‌های دمکراتیک و لیبرالی، به درستی تفاوتی میان منتقدان ‌ِ دمکداسی‌خواه‌ِ مشفق ِحامی نظام و معاندان‌‌‌ِ برانداز قائل نیستند. چنین است که آن‌ها را در یک لباس و در کنار هم به دادگاهی می‌نشانند. دوران پس از انتخابات ریاست جمهوری دهم نه آن‌طور که مهاجرانی می‌گوید پایان جمهوری اسلامی، که مجالی برای ظهور تمام قامت و تمام‌عیار آن است.
5. این روزها از حامیان موسوی بسیار شنیده‌ام که تلاش می‌کنند ثابت کنند که طبقات محروم‌ و کم‌درآمد هم به او رای داده‌اند. ضمن آن‌که خودم در برخی شهر‌ها و روستاهای کوچک هم شاهد موج وسیع حمایت از موسوی بودم. – مشخصا برخی شهرهای کوچک و روستاهای مهم فارس و بوشهر- اما جنس جذابیت موسوی، جنسی است که بیشتر مردم برخودار جذبش می‌شوند. طبقه متوسط مهم‌ترین حامی دمکراسی/مدرن شدن در ایران است. طبقه‌ی متوسط به سبب مرجع بودنش- به دلیل آن‌که شامل دانشجویان و تحصیل‌کرده‌ها می‌شود- وسعت اثری بیشتر از محدوده‌ی فیزیکی‌اش دارد. از آن‌ِ خود کردن طبقه‌‌ی متوسط، یعنی خریدن آینده و امیدوار بودن به اثرگذاری بر سرنوشت نسل‌ها. و مگر ما دیگر چه می‌خواهیم. چنین است که تحلیل‌گر رجانیوز به همفکرانش چنین هشدار می‌دهد:

“تاريخ درس هاي بسياري براي ما دارد؛‌ كليساي كاتوليك در قرن 15 ميلادي بيكباره با شكل گيري يك طبقه ي بورژوا در شهرهاي ايتاليا مواجه شد كه بطور شگفت آوري از تقيدات و پرهيزهاي كشيش ها منزجر بودند. اسناد تاريخي هنوز در تحليل علت اين انزجار فزاينده ساكت اند. با بازخواني هايي كه صورت گرفته اثر ماجراهاي تفتيش عقايد و تصلب در برابر كشفيات علمي و سختگيري هاي ديني كليسا نيز اكنون چندان اين انزجار و رويگرداني را توجيه و تبيين نمي كنند. آنچه مسلم است اينكه كليساي كاتوليك در حفظ مخاطبان خود دچار بحران بي كفايتي و ضعف بود. برخي از كشيش ها ترجيح دادند به همان روستائيان ديندار بپردازند و از جذب بورژوا ها منصرف شدند. اما تاريخ نشان مي دهد كه تنها در عرض كمتر از 150 سال، بورژواها به عنوان طبقه ي نوكيسه ي جديد و قشر متوسط، تعيين كننده ي جريان هاي سياسي و فرهنگي شدند و حاكميت كليسايي را با همه ي تلاش هاي مذبوحانه اش براي حفظ خويش به تاريخ سپردند.”

به حمایت مردم مرفه، برخوردار، شهرنشین و دانشگاهی افتخار کنیم. آینده‌ی ایران دمکرات و لیبرال جز از طریق اینان، شکل خواهد گرفت.

اگر دمکراسی را نظام مبتنی بر اخذ رای ادواری عموم مردم جهت گزینش نمایندگان تعریف کینم، که در آن معیار صرفا رای اکثریت شناخته شود، در جوامع جهان سوم، معلوم نیست که دارای چنان شایستگی باشد که محبوب‌ترین “آرزوی ملی” باشد.
روشنفکران ایرانی، دمکراسی به معنای حکومت انتخابی را به عنوان گوهر آرمان خود برگرفته‌اند در حالی که اغلب فراموش کرده‌اند که نتنها لیبرالیسم هم به لحاظ تاریخی و فلسفی بر دمکراسی تقدم دارد بلکه به لحاظ ارزشی نیز بر آن ارجح است.
تجربه تاریخی ثابت کرده‌است که لیبرالیسم غیردمکراتیک ممکن است بخشی از آزادی‌های سیاسی را تحدید نماید اما در مقابل به جای آن امکان و فضای تجربه زندگی ایجاد می‌کند. در مقابل دمکراسی بیگانه با مفاهیم لیبرالی – از نوع شاه‌کارهایی چون دمکراسی دینی!- مقدار زیادی آزادی بی‌امکان خواهد داد اما به مردمی که هرگز دقیقا نمی‌دانند که چه می‌خواهند و این آزادی انبوه شده، به چه دردشان‌ می‌خورد و با آن چه می‌توانند بکنند.
چنانکه این سرنوشت در فاصله سال‌های بیست تا سی دو در ایران اتفاق افتاد و نمونه محدودترش در سالهای آغازین حکومت خاتمی – هفتاد و شش تا هفتاد و نه- را ما لمس کرده‌ایم. از این رو آموخته‌اینم که دمکراسی آشفته و ناپایدار توده‌ای و غیر لیبرال چیزی جز نظام دمکراتی با پایه‌های متزلزل، قوانینی متغیر و نخبگانی ضعیف در شکل دهی به اجماع نخواهد بود.
دمکراسی نه فقط در نهایت بک انتخاب گریزناپذیر به نظر می‌آید، بلکه در مسیر جاری تاریخ بشر بسا که یک سرنوشت باشد و آینده همه جوامع به احتمال زیاد لیبرال دمکراسی است. اما در غیاب این ترکیب اگر لیبرالیسم را به دمکراسی مقدم بداریم یقینا احتمالی کمتری خواهد داشت که پس از سال‌ها مبارزه با معجون ناهمگونی چون دمکراسی دینی رو‌به‌رو شویم.